Көз башлану белән без гадәти көннәребезне бераз күбрәк романтикалаштыра башлыйбыз. Меңенче тапкыр «Сумерки» фильмын карыйбыз, яраткан камыр ризыкларыбызны пешерәбез, әкренләп өйне яңа сезонга әзерлибез. Җәй белән инде саубуллаштык кебек. Тәрәзә артында болытлы көннәр ешайды, иртән курткасыз урамга чыгасы килми, ә зонтик янә көндәлек юлдашыбызга әверелә. Әмма бер мизгелдә яңгырлар туктый, кояш кире кайта, һәм берничә көнгә — кайчак хәтта берничә атнага — урамда янә коры һәм җылы була. Кичә генә свитерга төренеп йөрсәк, бүген куртканы кулга тотып барабыз, ә һава торышы фаразында яңадан +20°.
Шушы мизгелдә башта «әбиләр җәе башланды» дигән уй туа. Бу атама шулкадәр таныш ки, аның чынлыкта нинди сәер яңгырашлы булуына игътибар да итмибез. Җәй белән барысы да аңлашыла. Ә ни өчен ул «әбиләр»? Моңа хатын-кызлар, үрмәкүч пәрәвезе һәм борынгы крестьян традицияләренең ни катнашы бар? Һәм сентябрьдә һава торышы августка охшап китсен өчен нәрсә булырга тиеш?
Җәйдә «әби» кайдан барлыкка килгән?
Әгәр «әбиләр җәе» дигән гыйбарәне кемнеңдер бер көнне кояшлы сентябрь көненә карап уйлап табуы турында матур бер тарих табасы килсә, бераз өметсезләнергә туры килә. Аның килеп чыгышының төгәл билгеләнгән бер генә аңлатмасы юк.
Иң аңлаешлы версия безне гади крестьян тормышына алып кайта. Көз башына төп кыр эшләре тәмамланып килә, ә хатын-кызлар өй эшләренә күчкән: җитенне эшкәрткәннәр, эрләгәннәр, тукыганнар. Таныш атама шушы чор белән бәйләнеп калган булырга мөмкин. Әмма монда серле ышанулар да үз ролен уйнаган.
Борынгы заманнарда «әбиләр җәе», «әби көннәре», хәтта «әби салкыннары» кебек гыйбарәләр хатын-кызлар һава торышына йогынты ясый һәм ел фасылларын кыска вакытка кире кайтара ала дигән ышану белән бәйләнгән. Халык календаренда әбиләр җәенең дә үз көне булган. 14 сентябрьдә Симеон көнен билгеләп үткәннәр, ә Симеон Столпникны Летопроводец — җәйне озатучы дип атаганнар. Крестьяннар бу көнне көз белән беренче очрашу һәм 21 сентябрьгә кадәр дәвам иткән «иске» әбиләр җәенең башлануы белән бәйләгәннәр. Шул ук чорда җитен, киндер һәм җеп белән бәйле көзге хатын-кыз эшләре башланган.
Әмма әбиләр җәенең тагын бер аерылгысыз юлдашы бар — аяз көзге көннәрдә үлән һәм басулар өстендә очып йөргән нечкә үрмәкүч пәрәвезе. Ул да бу тарихның бер өлешенә әверелгән.
«Әбиләр җәе» дип җылы һава торышын гына түгел, ә җиңел көзге пәрәвезне дә атаганнар. Аның агышрак җепләрен хатын-кызларның нечкә ак чәч толымнары белән чагыштырганнар, ә соңгы кояшлы көннәрне картлык алдыннан килгән җитлеккәнлек чоры белән бәйләгәннәр. Әйткәндәй, пәрәвезгә карап, көзнең нинди булачагын да фаразларга тырышканнар. Мәсәлән, һавада күпләп очып йөргән пәрәвез озакка сузылган аяз көз билгесе дип саналган.
Җәй кире кайттымы, әллә юкмы?
Атама белән барысы да шактый катлаулы булса, һава торышы белән бераз җиңелрәк. Җылы сентябрь көннәрен әбиләр җәе дип атау өчен кояшның гына булуы җитми. Әгәр сентябрь буе +20 градус сакланса, бу, мөгаен, озайтылган җәй генә. Ә менә курткаларны инде чыгарганнан, салкыннарны кичергәннән соң янә коры һәм кояшлы һава торышы урнашса — менә шул вакытта чын әбиләр җәе башлана.
Моның сәбәбе еш кына антициклон — югары атмосфера басымы өлкәсе. Болытлар кими, яңгырлар туктый, көндезге кояш һаваны әле дә яхшы җылытып өлгерә. Мәсәлән, Росгидромет әбиләр җәен нәкъ шулай тасвирлый: антициклон килгәннән соң күк йөзе ачыла, ә көндез температура +15…+20 градуска кадәр күтәрелә.
Ә Татарстанда ничек?
Татарстан өчен әбиләр җәе — гадәти күренеш. Республикада мондый чор ел саен диярлек сентябрьнең икенче яртысында күзәтелә. Кайчак җылы һава октябрьнең беренче яртысында да саклана яки яңадан килә. Уртача алганда, Татарстанда әбиләр җәе якынча 14–21 сентябрьгә туры килә һәм берничә көннән ике-өч атнага кадәр дәвам итәргә мөмкин.
Аяз көннәрдә Татарстанда һава +20…+25 градуска кадәр җылынырга мөмкин, ә октябрь башында — +15…+20 градуска кадәр. Мондый җылыту гадәттә җылырак һава алып килгән тотрыклы көньяк антициклоннар белән бәйле. Шуңа күрә беренче сентябрьдә җәйге киемнәрне шкафның иң ерак почмагына яшерергә ашыкмагыз. Свитер, һичшиксез, кирәк булачак, әмма яраткан күлмәккә дә тагын бер тапкыр киелү мөмкинлеге чыгарга мөмкин.
Алайса, ни өчен ул барыбер «әбиләр»?
Кыска һәм төгәл җавап юк. Бер аңлатма кыр эшләре тәмамланганнан соңгы крестьян көнкүрешенә һәм хатын-кызларның хезмәтенә барып тоташа. Икенчесе — хатын-кызларның һава торышына йогынты ясый алуына бәйле борынгы ышануларга. Өченчесе бу тарихка нечкә көзге пәрәвезне һәм ак чәчләр белән бәйле ассоциацияне өсти.
Ә һава торышын инде күпкә гади итеп аңлатырга була: салкыннардан соң антициклон урнаша, яңгырлар кими, кояш чыга — һәм куртка янә кулга күчә. Әлбәттә, боларның барысын да көзге салкыннардан соң килгән җылы һәм коры һава торышы чоры дип атарга мөмкин. Әмма ул чакта бөтен үзенчәлеге югала. «Әбиләр җәе» барыбер күпкә матуррак яңгырый.
